Micheal Jordan, üniversite takımı North Carolina'dan kalma şortunu maç formalarının altına giyiyordu. CiCi Bellis servis atmadan önce topu dört kez sektirirdi. Zaman zaman anlamsız görünen bu davranışların ortak bir noktası var: sporcuların başarıya giden yolda fiziksel hazırlıklara ek olarak kendilerini iyi hissettiren küçük alışkanlıklara tutunması.
Bu hareketler; “totem”, “uğur” veya “batıl inanç” olarak adlandırılıyor. Ancak bir sporcunun bu davranışları gerçekleştiremediğinde huzursuz hissettiği ve bunların performansına gerçekten etki edip etmediği, bir uğur meselesinden ibaret değil. Spor psikolojisi, uzun yıllardır bu soruların peşinde. Bazı ritüeller bilimsel olarak açıklanabilen performans stratejileriyken bazıları, sonucu kontrol edemeyen sporcunun kendisine bir alanı oluşturma çabasından kaynaklanıyor.
Örneğin, 1998 Dünya Kupası'nda Fransa Millî Takımı'nın savunma oyuncusu Laurent Blanc, her maç öncesinde kaleci Fabien Barthez'in kel kafasını öpüyordu.
Başlangıçta takım arkadaşları arasındaki spontane bir hareket olan bu davranış, zamanla takımın uğur ritüeline dönüşmüştü. Fransa'nın turnuvayı kazanmasıyla da futbol tarihinin unutulmaz totemlerinden biri olarak anılmaya devam etti.
Belirsizlik Karşısında Kontrol Arayışı
Sporun en belirleyici özelliklerinden biri belirsizlik. Bir futbolcu ne kadar iyi hazırlanırsa hazırlansın rakibinin performansını, hakem kararlarını veya maçın içindeki gelişmelerini bütünüyle kontrol edemez. Bir voleybolcu servis tekniğini geliştirebilir ancak topun fileye çarpıp karşı tarafa düşmesini önceden hesaplayamaz. Olimpiyat finaline çıkan bir atlet, yıllarca süren antrenmanlarına rağmen birkaç saniyelik performansıyla değerlendirilir.
İşte bu kontrol edilemeyen koşullar, sporcuların batıl inançlara ve tekrarlanan ritüellere yönelmesine sebebiyet veriyor.
Michaéla C. Schippers ve Paul A. M. Van Lange tarafından 2006 yılında yapılmış “The Psychological Benefits of Superstitious Rituals in Top Sport” başlıklı araştırma, bu ilişkinin anlaşılması açısından önemli bir çalışmadır.
Araştırmacılar, üst düzey sporcuların müsabaka öncesinde ritüellere ne zaman daha fazla bağlandıklarını inceledi. Bulgular, müsabakanın öneminin ve belirsizliğinin arttığı durumlarda sporcuların ritüellerine daha fazla bağlılık gösterdiğini ortaya koyuyor. Başka bir deyişle, bir müsabaka sporcu için ne kadar önemli ve sonucu ne kadar öngörülemez ise ritüellere duyulan ihtiyaç da o kadar artabiliyor.
Bu durum, sporcuların uğurlu nesnelerine veya tekrarladıkları hareketlere, özellikle kritik karşılaşmalarda neden daha fazla anlam yüklediklerini açıklayabilir. Ritüel, sonucu değiştiren sihirli bir araç olmaktan ziyade; sporcunun belirsizlik karşısında kendisini daha güvende hissetmesini sağlayan psikolojik bir dayanak hâline gelebiliyor.
Uğurlu Nesne Performansı Gerçekten Artırabilir Mi?
Bir diğer dikkat çekici çalışmalardan “Keep Your Fingers Crossed!: How Superstition Improves Performance” başlıklı araştırma, Lysann Damisch, Barbara Stoberock ve Thomas Mussweiler tarafından 2010 yılında yayımlandı.
Araştırmada dört ayrı deney gerçekleştirildi ve katılımcıların şansla ilişkilendirdikleri sözlere, hareketlere veya uğurlu nesnelere maruz kalmalarının ardından farklı görevlerdeki performansları değerlendirildi. Golf topunu hedefe gönderme, motor becerileri test etme ve hafıza oyunları bu görevler arasındaydı.
Şansla ilişkilendirilen batıl inançlar etkinleştirildiğinde katılımcıların performansında iyileşme gözlemlendi. Araştırmacılar bu etkinin temelinde öz yeterlilik (self-efficacy) kavramının bulunduğunu belirledi.
Öz yeterlilik, kişinin belirli bir görevi başarıyla gerçekleştirebileceğine dair inancını ifade ediyor. Kişi; kendisini başarılı olacağına inandırdığında göreve daha özgüvenli yaklaşabiliyor ve karşılaştığı zorluklar karşısında çabasını devam ettirme ihtimali artabiliyor. Uğurlu nesne, fiziksel olarak performansı değiştirmese bile o nesneye yüklenen anlam; kişinin kendisine duyduğu güveni etkileyebiliyor.
Yani, bir sporcunun yıllardır yanında taşıdığı uğurlu bir obje, topun yönünü veya rakibin hareketini değiştirmiyor ama sporcunun kendisini daha hazır ve özgüvenli hissetmesine katkıda bulunabiliyor. Objenin olağanüstü gücü değil, sporcunun o nesneye yüklediği psikolojik anlam etkili oluyor.
Her Ritüel Batıl İnanç Değildir
Sporcu davranışlarını değerlendirirken dikkat edilmesi gereken önemli ayrımlardan biri, batıl inanç ile performans öncesi rutin arasındaki fark.
Spor psikolojisinde pre-performance routines olarak adlandırılan performans öncesi rutinler, sporcunun maça hazırlanmak için bilinçli olarak tekrarladığı davranış ve düşüncelerden oluşuyor.
Örneğin bir basketbolcunun serbest atış öncesinde topu belirli sayıda sektirmesi, nefesini düzenlemesi ve potaya odaklanması bir performans rutini olabilir. Bir tenisçinin servis öncesinde raketini kontrol etmesi, hedef belirlemesi ve nefesini düzenlemesi de benzer şekilde değerlendirilebilir.
Bu davranışların amacı şans getirmek değil; dikkati toplamak, zihinsel hazırlığı sağlamak ve hareketi daha düzgün gerçekleştirmek.
Batıl inançta ise davranış ile sonuç arasında bilimsel olarak gösterilemeyen bir nedensellik ilişkisi kurulur. Örneğin sporcunun belirli bir ayakkabıyı giymediğinde kaybedeceğine inanması veya sahaya hep aynı sırayla çıkmadığında kötü bir sonuçla karşılaşacağını düşünmesi bu kapsamda ele alınabilir.
Doğru yapılandırılmış bir performans rutin, sporcunun başarısına gerçek bir katkı sunabilir fakat bu katkı, uğurlu nesnenin veya batıl davranışın şans getirmesinden değil, zihinsel ve davranışsal hazırlığın desteklenmesinden kaynaklanıyor.
Örneğin, tenisin önde gelen isimlerinden Rafael Nadal; kort kenarındaki iki su şişesini yan yana değil, arka arkaya ve etiketleri korta dönük şekilde yerleştirirdi. Ayrıca her mola sırasında şişelerinden belirli bir sırayla su içer ve onları tam olarak aynı konuma geri koyar.
Nadal, 2020 yılında CBS'in 60 Minutes programına verdiği röportajda bunun şansla ilgili olmadığını, dikkatini dağıtan unsurları ortadan kaldırıp yalnızca tenise odaklanmasına yardımcı olduğunu açıklamıştı.
"Bunu şişelerle yapmazsam o zaman orada oturup başka bir şey düşünüyor olabilirim ama her zaman aynı şeyleri yaparsam bu odaklanmış olduğum ve tamamen tenis hakkında düşünmek için zihnimin uyanık olduğu anlamına gelir."
Ritüeller Ne Zaman Sorun Hâline Geliyor?
Bir alışkanlığın sporcuya kendisini iyi hissettirmesi, her zaman yararlı olduğu anlamına gelmiyor.
Sporcunun maç öncesinde belirli bir müziği dinlemesi hazırlık sürecinin bir parçası olabilir. Ancak bu davranışı gerçekleştiremediğinde yoğun kaygı hissetmesi veya performansını sergileyemeyeceğine inanması farklı bir tablo ortaya çıkarıyor.
Ritüellerin bazen sporcunun psikolojik hazırlığını desteklemekten çıkıp zorunluluğa dönüşebileceği de bir gerçek. Sporcu, performansını kendi antrenmanına ve becerilerine dayandırmak yerine belirli bir davranışın gerçekleşmesine bağlamaya başlayabiliyor.
Böyle bir durumda ritüel, kaygıyı azaltan bir alışkanlık olmaktan uzaklaşarak kaygının kaynağına dönüşebilir. Aslında spor psikolojisi açısından önemli olan, sporcunun bir ritüele sahip olup olmaması değil; bu ritüelin performans ve psikolojik durum üzerindeki işlevi.
Uğurlu bir bileklik maçı kazandırmaz, belirli sayıda top sektirmek rakibin hata yapmasını sağlamaz. Fakat bir davranış, sporcunun kendisini daha sakin, özgüvenli ve hazır hissetmesine yardımcı olabilir. Bilimsel olarak desteklenen performans rutinleri ise dikkati ve tutarlılığını geliştirerek performansa doğrudan katkı sunabilir.
Belki de sporcuların ritüellerine bu kadar sıkı tutunmasının nedeni tam olarak burada yatıyor: sporun içinde kontrol edemedikleri birçok şey varken en azından kendi hazırlık süreçlerinde bir düzen oluşturabilmek istiyorlar.
Sonuçta sahaya çıkan sporcu, zihninde oluşturduğu hazırlık sürecini de yanında taşıyor. Kimi zaman bu hazırlık yıllardır değişmeyen küçük bir alışkanlıktan ibarettir.
Asıl totem, sporcunun uğurlu nesnesinden ziyade o nesneye duyduğu inancın kendisine kazandırdığı güven olabilir.
Yeni nesil spor içerikleri ve özel haberler için Spor Depor ana sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
